Zapraszamy do zapoznania się z naszą historią wsi Sąsiadka

IMG_5720

SĄSIADKA to mała wieś leżąca w okolicach Szczebrzeszyna i Radecznicy. Położona jest na zachodnim skraju gminy Sułów, nad rzeką Gorajec, na pograniczu Roztocza. Z pozoru zwykła miejscowość posiada całkiem interesującą historią. Warto przyjechać na urlop w tę część Lubelszczyzny, aby poznać dokładnie jej dzieje. W tym miejscu mogą Państwo zapoznać się z jej genezą. Zaraz za ostatnimi domami wznosi się grodzisko wczesnośredniowieczne  –  pozostałość po jednym z Grodów Czerwieńskich. Grody te powstawały w X i XI wieku i wchodziły w skład pogranicza Polski i Rusi przy ważnych międzynarodowych szlakach komunikacyjnych. Posiadały one duże znaczenie gospodarcze i militarne.

Dzięki długoletnim badaniom archeologicznym gród w Sąsiadce jest jednym z najdokładniej przebadanych grodzisk na Zamojszczyźnie. Badania rozpoczęte w 1936 roku przez W. Antonowicza i Z. Wartołowską z Instytutu Archeologii Uniwersytetu
Warszawskiego przerwano na okres II wojny światowej i wznowiono w latach 1946 – 1957 przez Z. Wartołowską. Każdy dzień badań przynosił niezwykłe wyniki, które pozwoliły, w oparciu o źródła pisane, odtworzyć historię grodu, ustalić jego rozplanowanie, funkcję i ukazać życie jego dawnych mieszkańców.
Gród miał trzy fazy istnienia. Zostało to ustalone na podstawie badań archeologicznych. Po przekopaniu jednego z wałów stwierdzono bowiem, że fortyfikacje były trzykrotnie wznoszone i trzy razy ulegały zniszczeniu.
Założycielem grodu był Jarosław Mądry  –  książe Rusi, który dla obrony granicy Polski z Rusią, w miejscu starej IX-wiecznej osady w latach 1034-1039 wybudował gród Sutiejsk. Stosunki Polski z Rusią w tym okresie były wrogie aż do roku 1039, kiedy to
Kazimierz Odnowiciel ożenił się z siostrą Jarosława Mądrego Dobrochną rozpoczynając okres względnego pokoju. Gród został zdobyty przez Bolesława Śmiałego w 1069 roku podczas wyprawy kijowskiej i pozostał już pod władzą króla polskiego.
W czasie wyprawy Bolesława Śmiałego na Ruś w 1069 roku gród został zniszczony.  Bolesław Śmiały odbudowując gród odbudował wały i udoskonalił fortyfikacje.

W wale znajdowała się brama wjazdowa do grodu centralnego, przy której zbudowano drewnianą wieżę.W czasie drugiej fazy Sutiejsk staje się ważnym grodem nie tylko obronnym, ale i handlowym. Kupcy podążający z zachodu na Ruś i z Rusi na zachód zatrzymywali się w Sutiejsku i tu dokonywali transakcji o czym świadczą między innymi znalezione przedmioty pochodzenia
ruskiego. Rozwijający się handel nadaje mu charakter miejski. Odtąd nikt nie mógł tędy przejechać bez wiedzy i pozwolenia drużyny broniącej grodu. Wiele wzmianek z XI i XII wieku mówi o zjazdach i układach polsko-ruskich zawieranych właśnie w Sutiejsku.
Między rokiem 1086 a 1097 Polacy oddali gród Rusinom. Wygnany z Księstwa Włodzimierskiego książe Dawid Igorowicz wracając na Ruś zajął Sutiejsk wraz z Grodami Czerwieńskimi. O pobycie Dawida Igorowicza w Sutiejsku świadczy pięć ołowianych pieczęci księcia, znalezionych podczas prac wykopaliskowych na grodzisku. Królowie polscy byli stale zainteresowani Grodami Czerwieńskimi i Sutiejskiem. Bolesław Krzywousty w 1121 roku po wyprawie interwencyjnej na Czerwień i Włodzimierz przyłączył ponownie Sutiejsk do Polski. Ten silny gród został wówczas zniszczony.
Odbudowano go ponownie, tym razem po raz ostatni. Dodatkowy wał powstał właśnie w tej to znaczy trzeciej fazie istnienia grodu. Bolesław Krzywousty wykorzystał gród jako wojenną bazę przeciw Rusinom.
Gród wraz z otoczeniem zajmował powierzchnię 21 hektarów. Racjonalne rozplanowanie, konstrukcja wałów i połączenie z zewnętrznym światem świadczy o dobrej organizacji życia w grodzie.

Wyodrębnione zostały trzy części grodu – wewnętrzna otoczona wałem tak zwany gródek o średnicy około 20 metrów, siedziba księcia, w części drugiej, o powierzchni 16 tys. m² koncentrowało się życie gospodarcze, część trzecia oprócz funkcji obronnej spełniała również zadanie osłaniania dojścia do grodu.
Na terenie grodu znaleziono wiele cennych dla nauki przedmiotów świadczących o zainteresowaniach, możliwościach i poziomie życia jego mieszkańców. Należą do nich: narzędzia do obróbki drzewa, zdobione naczynia gliniane, elementy uzbrojenia, miecze,
ostrogi, fragmenty przedmiotów codziennego użytku, naczyń, biżuterii. Ludność grodu zajmowała się rolnictwem, rybołówstwem, myślistwem, rzemiosłem. Wskazują na to odnalezione przedmioty. W jednej z chat znaleziono przedmioty,
które pozwalają stwierdzić, że rozwijało się tu także rzemiosło jubilerskie. Będąc w Sąsiadce możemy zobaczyć wspaniale zachowane wały dochodzące do 6 metrów wysokości. Do dzisiaj zostały ślady trzech wałów. Najmniejszy wał wewnętrzny,
całkowicie zresztą zachowany, o 132 metrach obwodu i dwóch przerwach od północno-wschodniej i południowo-zachodniej strony, ma kształt prawie koła. Wewnątrz wału, w północnej części, znajduje się owalne zagłębienie o 22 metrach obwodu, zwane przez ludzi donicą. Od południowo-wschodniej strony wału wybiega drugi wał. Z wału trzeciego pozostały tylko dwa fragmenty. Dłuższa, północno-wschodnia część ciągnie się 156 metrów malejąc coraz bardziej, aż wreszcie zupełnie opada.
Podczas wyprawy księcia włodzimierskiego Romana w 1205 roku przeciw książętom polskim gród Sutiejsk został zniszczony. Wówczas grodu już nie odbudowano.

W 1217 roku Grody Czerwieńskie wraz z Sutiejskiem zajął książe Rusi Halicko, Włodzimierskiej Daniel syn Romana. W 1241 roku Mongołowie pod dowództwem Batu–Chana, wnuka słynnego Czingis-Chana po opanowaniu Rusi, najechali na Polskę niszcząc
niektóre Grody Czerwieńskie i Sutiejsk. Zmieniła się granica polsko – ruska, przesuwając się na wschód. Stracił znaczenie szlak
handlowy biegnący przez Sutiejsk. Towary wędrowały teraz z Halicza przez Przemyśl i Kraków. Gród w Sutiejsku nie był już nikomu potrzebny tak jak przedtem. W porównaniu do innych grodów Sutiejsk nie istniał długo bo około 250 lat.

Wieś Sąsiadka po odzyskaniu przez Kazimierza Wielkiego Grodów Czerwieńskich i innych ziem stała się własnością Dymitra z Goraja. Dymitr w końcu XIV wieku podarował wieś Smogorzewskim – Latyczyńskim. W 1445 roku jej właścicielami byli Bertold i Zygmunt Latyczyńscy. W XVI wieku jej właścicielami stają się Tarnowscy od których w 1530 roku kupuje ją Jan Sarnicki, burgrabia  turobiński. W 1605 roku Sąsiadkę kupują Zamojscy i włączają ją do dóbr ordynacji. W XVIII wieku, w wyniku trzech zaborów Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata, podzielona między trzy państwa: Rosję, Prusy i Austrię.
Sąsiadka znalazła się początkowo  w zaborze austriackim, później weszła w skład zaboru rosyjskiego, w którym pozostała aż do odzyskania niepodległości w 1918 roku.
Takie były dzieje Sutiejska/Sąsiadki    odtworzone na podstawie nielicznych wzmianek źródłowych, historii stosunków polsko  –  ruskich i w  wyniku badań archeologicznych.

Autorka pracy:  Iwona ZWOLAK   email: iwonazwolak@tlen.pl

Publikacja o Grodzie Sutiejsk :

SUTIEJSK – GRÓD POGRANICZA POLSKO-RUSKIEGO
W X-XIII WIEKU (monografia Pani dr Joanna Kalaga)

Sutiejsk_okladka

Grodzisko  we  wsi  Sąsiadka,  pow. zamojski,  woj.  lubelskie  jest identyfikowane  z  historycznym  grodem  Sutiejsk,  wymienianym  w „Powieści  minionych  lat”  i  lokowanym  na  pograniczu  polsko-ruskim (międzyrzecze  Bugu  i  Wieprza).  Był  to  duży  (2  ha),  silnie ufortyfikowany obiekt, składający się z małego gródka (0,5 ha) i dużego podgrodzia  (1,5  ha).  W  latach  1936-1939  i  1946-1957  badania wykopaliskowe prowadzili  na  nim  Zofia  Wartołowska  i  Włodzimierz, Antoniewicz  pracownicy  Uniwersytetu  Warszawskiego.  Pozyskali  ogrom  źródeł,  ale  nigdy ich  nie opublikowali.  Do dnia dzisiejszego znajdują się w Instytucie Archeologii  Uniwersytetu  Warszawskiego.  W  2012  r.  uzyskano dwuletni grant na  opracowanie materiałów  z  podgrodzia.  Prace były realizowane  w  programie  „Dziedzictwo  kulturowe.  Ochrona zabytków archeologicznych.  Priorytet  5(1711/12/FPK/NID)”  i finansowane  ze  środków  Ministra  Kultury  i  Dziedzictwa Narodowego  oraz  Instytut  Archeologii  Uniwersytetu Warszawskiego.  Dzięki  temu,  po  blisko  sześćdziesięciu  latach  od  zakończenia  wykopalisk, powstała pierwsza,  archeologiczna monografia  tego  stanowiska. Z konieczności  poświęcona  jest  tylko  części  archiwaliów.  Jest dziełem  zbiorowym  i  interdyscyplinarnym.  Poruszono  w  niej zagadnienia  dotyczące  historii  badań  grodzisku  i  kultury materialnej.  Tę  ostatnią  przedstawiono  na  szerokim  tle chronologicznym  i  terytorialnym.  Omówiono  zabudowę mieszkalną  i  gospodarczą  oraz  różnego  rodzaju  zabytki  (broń, oporządzenie  jeździeckie, ozdoby, przedmioty  codziennego użytku i  kultu  oraz  wymiany  handlowej),  wykonane  z  żelaza,  metali kolorowych,  szkła,  kości,  poroża,  gliny  i  surowców  mineralnych.

rycina

Wiele  uwagi  poświęcono  zajęciom  gospodarczym  (rolnictwu,  hodowli,  łowiectwu,
rybołówstwu, czarnej  i kolorowej  metalurgii, skórnictwu,  szewstwu, przędzalnictwu,  krawiectwu,  szklarstwu,  obróbce  drewna,  kości, poroża oraz surowców skalnych.  Przedstawiono  stosunki społeczne i kontakty  ze  światem  zewnętrznym.  Część  zasadniczą  monografii uzupełniono  charakterystyką  poszczególnych  kategorii  źródeł (nieruchomych i ruchomych), ujętą  w przejrzyście  skonstruowanych tabelach.

Do  badań  nad  znaleziskami  z  Sąsiadki  wdrożono najnowsze  instrumentarium  i  metody  badawcze.  Uzyskane wyniki  badań  polegają  na:

  1.  wyznaczeniu  początku funkcjonowania grodu na X, a nie na  trzecią dekadę  XI w.,  jak sądzono wcześniej,
  2.  określeniu  jego upadku  na  koniec  XIII w. tj. o około  50 lat później niż zakładano dotychczas i w wyniku stopniowego zaniku  osadnictwa, a nie gwałtownego przerwania go  katastroficznym pożarem,  przypisywanym  najazdowi Tatarów  w 1241 r.,
  3. stwierdzeniu, że  podgrodzie  było  słabo  zaludnione  przez  grupę  ludzką  mało zróżnicowaną  pod  względem  majątkowym  i  hierarchicznym.Postawiono  tezę,  że  wyróżniającymi  się  mieszkańcami  byli zbrojni wojownicy, i że część  spośród  nich mogła się wywodzić ze  środowiska  wschodnich  koczowników,  jak  i  to,  że  mogli przybyć do grodu Sutiejsk już w trakcie jego funkcjonowania,
  4. stwierdzeniu  wiejskiego  charakteru  gospodarki,  bazującej  na zasobach  miejscowego  środowiska  przyrodniczego. Zaobserwowano,  że  poszczególne  jej  działy  rozwijały  się  z  niejednakową  dynamiką,  i  że działalność  rzemieślnicza  nie  była  dziełem  miejscowych wytwórców,
  5. stwierdzeniu  typowo  ruskiej  kultury  materialnej obiektu.

Pozwala  to  jednoznacznie  umiejscowić  Sutiejsk  na zachodnich kresach Rusi Kijowskiej.  Nie stwierdzono natomiast dowodów  oddziaływań  kultury  zachodniosłowiańskiej,  co zastanawia  wobec  położenia  grodu  przy  ważnym  szlaku komunikacyjnym i handlowym, wiodącym ze wschodu na zachód Europy oraz wiedzy pochodzącej ze źródeł pisanych,  mówiącej o jego  okresowej  przynależności  do  piastowskiego  organizmu państwowego.

Problematykę  podgrodzia  i  całego  założenia  grodowego przedstawiono  w  formie  dyskusyjnej.  Nie  unikano  próby rozwiązania  trudnych  problemów  badawczych.  Nowe,  które wypłynęły  przy  okazji  ich  rozstrzygania  wymagają  dalszych studiów. Dzięki wielkiemu wysiłkowi autorów udało się ukazać grodzisko w nowym świetle i wyzwolić dalszą nad nim dyskusję.
Monografia  oddawana  do  rąk  Czytelników  nie  jest przeznaczona  tylko  dla  archeologów.  Kierowana  jest  też  do licznych miłośników grodziska w Sąsiadce.
W  celach  promocyjnych  zorganizowano  w  Instytucie Archeologii  Uniwersytetu  Warszawskiego  wystawę  dotyczącą najważniejszych  wyników  badań  archeologicznych  w  Sąsiadce.

Opracowany  scenariusz  pozwala  zamienić  ją  w  objazdową  i wypożyczać do placówek archeologicznych i ośrodków kultury.

Wydawnictwie i Pracowni Archeologicznej Profil-Archeo.

joanna_kalaga
dr Joanna Kalaga (redaktor monografii)

Archiwalne dokumenty o zabytku archeologicznym „Sutiejsk”

Archeo_Sasiadka_grodzisko (wielkość Pdf 12 MB)